De directe oorzaak van de hongerwinter
In september 1944 lag het oorlogsfront dwars door Nederland. Het gebied ten zuiden van de grote rivieren was voor het grootste deel bevrijd en daardoor konden de steenkolen uit de Limburgse mijnen het Westen en Noorden van het land niet meer bereiken. Ook was op bevel van de Regering in Londen een algemene spoorwegstaking aan de gang. Duitse treinen voerden mondjesmaat wat kolen aan, maar die waren niet voor particulieren bedoeld.

De Duitse bezetter wees er op dat de staking zou leiden tot het stilleggen van het levensmiddelenvervoer. Als straf verbood de bezetter tevens dat er voedsel en brandstof via de binnenvaart zou worden vervoerd. Deze strafmaatregel zou tot 8 november 1944 duren. In die tijd teerde West Nederland op zijn kleine reserves. Na de opheffing van het vervoerverbod treedt er echter geen verbetering op. De schippers zijn bang dat hun schepen in beslag zullen worden genomen en daarom blijven ze thuis. De grote voorraden aan aardappelen en graan in Groningen, Friesland en Drente blijven dus voor een groot gedeelte liggen.

De honger
In oktober 1944 leefden de mensen in de grote steden van West Nederland al op een hongerrantsoen.: 1 brood en 1 kg. aardappelen per persoon per week. Veel is dat niet, maar het vergt toch een aanvoer van 25.000 ton graan per maand. Van begin november ’44 tot begin december wordt er echter maar 9.000 ton vervoerd. Zo kondigt zich een catastrofe aan.

Stadsgas en kolen zijn er evenmin. Hoe moeten de aardappelen die er nog zijn gekookt worden? Er wordt een steeds groter beroep gedaan op de centrale gaarkeukens. In november 1944 zijn er al 160.000 afnemers in Amsterdam alleen. Men staat in de lange, lange rij, uren en uren lang. De aanvoer blijft stokken en komt na 23 december, wanneer de vorst invalt, helemaal stil te liggen. De winter is streng. Honger en koude, een rampzalige, een dodelijke combinatie. Om toch nog aan een beetje brandstof te komen worden er in de grote steden parken en groenstroken kaalgekapt. Ook de houtjes onder de tramrails moesten eraan geloven.

In de Amsterdamse jodenbuurt in Amsterdam stonden vele huizen leeg na de deportaties. Ze werden gesloopt, het hout werd eruit gehaald. Soms stortte een huis in, wanneer de balken eruit werden gesloopt. Weer enkele doden erbij. Een groot gedeelte van dat hout verdween overigens in de zwarte handel. Men kon er voedselbonnen voor krijgen, die dan ook weer verkocht konden worden.

Hongertochten
Niets demonstreerde de wanhoop en vertwijfeling meer dan de zogeheten hongertochten. Om toch nog aan eten te komen moesten de stedelingen erop uit, de boer op. In het begin van de hongerperiode was er meestal in de buurt nog wel iets te krijgen of te kopen, maar naarmate de honger langer duurde en de nood groter werd, moest men verder van huis. Men liep of men nam de fiets, de bakfiets of de handkar. Het was loodzwaar, ook al omdat veel fietsen niet meer op luchtbanden reden, maar op houten banden of op de velgen.

Vele, vele kilometers in regen en kou. Langere tochten kon je niet in een dag volbrengen, dus er moest overnacht worden. Bij de boer, in de stal, de schuur of in het hooi. Ook voor de boeren was het niet eenvoudig zoveel mensen op te vangen. Men schat dat er iedere dag meer dan 50.000 hongertrekkers op weg waren. Voor het voedsel moest dikwijls dik betaald worden, de ruilhandel bloeide.

Suikerbiet en tulpenbol
De steeds fellere honger bracht de mensen op een punt dat ze dingen gingen eten, waar ze vroeger niet aan zouden denken. Vanaf 15 januari 1945 werden suikerbieten uitgereikt ter vervanging van de aardappelen. Ook werden er tulpenbollen gegeten. De uitvoer van bloembollen voor de bloementeelt lag helemaal stil, maar er kon nu toch een bestemming voor deze producten worden gevonden.

Bloembollen bevatten veel zetmeel en men vond ze over het algemeen lekkerder dan suikerbieten. 'Lekkerder' is uiteraard een relatief begrip. De tulpenbol werd hét symbool voor de malaise van de hongerwinter.

Voedseldroppings
Tegen het einde van de oorlog kan er eindelijk op grote schaal voedselhulp worden geboden. Na veel besprekingen tussen Duitse en Geallieerde autoriteiten wordt er (eindelijk) op 29 april 500 ton voedsel uitgeworpen door 200 geallieerde vliegtuigen. De actie zou tien dagen duren.

In totaal werd er meer dan tien miljoen ton voedsel gedropt en werden er meer dan 5000 vluchten gemaakt. De mensen waren dolblij. Het was dan ook een verbijsterende ervaring: bommenwerpers die laag kwamen aanvliegen en het Duitse afweer-geschut dat zweeg. Het voedsel dat naar beneden geworpen werd zat in jute zakken. Het werd beschouwd als manna uit de hemel (veel mensen waren toen nog bijbelvast…) en om die reden werd het 'operatie manna' genoemd.

www.museumhoorn.nl